Srpski i jugoslovenski strip

Crtani junaci na lomačama

Ciklus tribina o zabranjenim temama srpskog i jugoslovenskog stripa podsetio na značaj devete umetnosti. U SAD su izlazili stripovi o četnicima-superherojima u obračunu sa Nemcima.

Strip „Nepismenost, prava muka - pionirsko ime bruka“

Ciklus okruglih stolova o zabranjenim temama srpskog i jugoslovenskog stripa „Sred četkica, bajoneta…“, pokrenuo je tokom proteklih meseci kroz niz tribina u Domu omladine mnoštvo pitanja i tema u vezi sa tretmanom devete umetnosti kao društveno bezazlene. Naime, ova umetnost i njeni stvaraoci u Srbiji često su bili deo važnih istorijskih događaja, ponekad i u samom njihovom središtu.

– Neki umetnici su i sudbinski platili zbog svog društvenog delovanja ili prosto sklopa okolnosti u kojem su se našli – ističe spiritus movens cele priče, urednik ciklusa Zoran Stefanović, istoričar pop-kulture i pisac. – Ovo su priče o političkim angažmanima stripara, cenzurama, ideološkim sukobima, opredeljivanjima u Drugom svetskom i građanskim ratovima, učešću u propagandi, o smrtnim kaznama, robijama i izgnanstvima, kao i o drugim, nekad zabranjenim temama i neprijatnim tajnama srpskog i jugoslovenskog stripa.

Priču je otvorila tribina naslovljena sa „Student nije zapalio vidike“, okrugli sto posvećen vezi stripa i visoke politike u listu „Student“ osamdesetih godina, raspuštanjima redakcija, ideološkim udarima, Osmoj sednici, raspadu Jugoslavije – „od Tita, preko žbira do vampira…“. O svemu tome svedočili su Slobodan Ivkov i Milenko Mihajlović, čiji su stripovi i karijera (posebno naslovnica sa glogovim listom i vampirom) bili na dnevnom redu te Osme sednice.

– Tribina „Liberali dečjim suzama ne veruju“ nastavila je priču o involviranosti stripa u važne političke događaje „onog“ doba – objašnjava Slobodan Ivkov, istoričar umetnosti i urednik. – Ovog puta, na „dnevnom redu“ su bile lomače, i to one na kojima su goreli stripovi na gradskim trgovima u „borbi protiv trivijalizacije“, dakle sledeća pitanja: Kako je potezom pera 1971-1972. uništena strip produkcija „Dečjih novina“, „Politike“ i drugih? Koja je uloga stripa u sukobu Srpskih liberala i hrvatskog Maspoka sa Titom? Zašto su tokom državnog Kongresa kulturne akcije u Kragujevcu 1971. stripovi javno spaljivani? Šta je bila ideološka pozadina tzv. Zakona o šundu u Srbiji?

Ivkov kao treću zabranjenu temu, koja se našla u fokusu naredne tribine („Najdraži američki četnici“), navodi pripadnike Jugoslovenske vojske u otadžbini, koja je dobila sopstveni mikrožanr u stripu još 1941. Naime, za vreme Drugog svetskog rata, vodeći izdavači u SAD – „DC komiks“ i „Marvel“ izdavali su stripove o četnicima i njihovoj borbi protiv fašista, kao deo propagandne podrške saveznika evropskim gerilcima. Ali je druga ideološka strana, komunistička, brzo reagovala, i to na samom američkom tlu. Skoro osam decenija ovaj okršaj u američkom stripu bio je nepoznat široj javnosti, naročito jugoslovenskoj.

– Postojali su u Americi stripovi sa četnicima – superherojima u obračunu sa Nemcima, ali to je kod nas ostalo nepoznato, kao što ovde nikada nisu objavljene ni epizode o borbi Flaša Gordona protiv nacista – otkriva Ivkov, dok Zoran Stefanović dodaje da se stripovima o četnicima bavio i upravo jedan od posleratnih autora „Flaša Gordona“.

O „američkim četnicima“ govorio je istoričar dr Kosta Nikolić, autor brojnih monografija, među kojima i čuvene „Nemački ratni plakat u Srbiji 1941-1944“. Nikolić je pripovedao i na temu „Pod okriljem nemačkog orla“, na tribini koja se bavila ruskim i srpskim striparima koji su tokom Drugog svetskog rata, u okupiranom Beogradu, radili antikomunističku i antisemitsku propagandu. Delovali su u okviru „Propagandnog odeljenja Jugoistok“ nemačkog Vojnog zapovednika u Srbiji, u odeljenjima Nedićeve vlade ili za razne listove… Bilo da su to radili iz egzistencijalnih razloga, da sačuvaju živu glavu, iz ideoloških uverenja, svakom od ovih umetnika je to promenilo život, a u nekim slučajevima i zapečatilo sudbinu.

– Autori takvih plakata i stripova prokaženi su kao izdajnici – kaže Ivkov.

Bilo je, dodaje naš sagovornik, i streljanja, a i „čudnih“ smrti.

– Poneseni oslobođenjem od fašizma, preostali autori stripa i izdavači u Srbiji odmah su spremali nove poduhvate. Ali, sloboda je stigla u čizmama, pod kapom-titovkom i podrazumevala je ideološku revoluciju – objašnjava Stefanović.

„Sloboda je stigla u čizmama“ naziv je i poslednje održane, tribine posvećene uspomeni na Milorada Dobrića (1924-1991), povodom 70 godina od izlaska „Tri ugursuza“ i novog reprinta u izdanju novosadskog „Komika“.

Strip „Tri ugursuza za vreme okupacije“

ZABRANA ZA „TRI UGURSUZA“

Već decembra 1945. Okružni sud Beograda zabranjuje izlaženje edicije „Tri ugursuza za vreme okupacije“ mladog debitanta Milorada Dobrića sa saradnicima, kao i stripovanih romana „Poštareva kći“ Aleksandra Puškina i „Vaskrsenje“ Lava Tolstoja, uz obrazloženje da te knjige „štetno deluju na našu omladinu“. Usledile su godine zabrana, da bi tek posledice Titovog raskida sa Sovjetskim Savezom 1948. i tajnog pristupanja Jugoslavije NATO 1952. dale priliku da se ideološke prepreke skinu i da strip bude obnovljen. Ali ovog puta od strane jedne nove generacije – većinom omladinaca.

(Marina Mirković, Večernje Novosti, 17. jul 2016.)