Seobe Jovanovićevih „Seoba“

Prva verzija monumentalnog slikarskog dela „Seoba Srba“ Paje Jovanovića, koja „čuva“ prvobitnu ideju autora, od 1. jula je izložena u Domu Jevrema Grujića u Pančevu.

Paja Jovanović - Seoba Srba, prva verzija

Čuveno platno „Seoba Srba“ po Paji Jovanoviću, koje se od pre dva dana može videti u Domu Jevrema Grujića, prva je verzija monumentalnog dela, koja „čuva“ prvobitnu ideju autora, jednog od najvećih u celokupnoj istoriji umetnosti ovih prostora. Ove godine navršava se 120 godina od njenog nastanka. Sudbina slike koja gotovo ima status nacionalne ikone, kao da je bila predodređena imenom koje nosi i događajem na koji se odnosi. Doživela je brojne seobe – od platna do platna, istovremeno menjajući vlasnike i adrese.

Prekretnicu u stvaralaštvu Paje Jovanovića i ulazak u novu, „istorijsku“ i po mnogima njegovu najznačajniju fazu, označila je upravo ta 1895. godina, u kojoj je dobio dve značajne porudžbine, za Milenijumsku izložbu koja je trebalo da se održi u Budimpešti naredne godine. Od Saborskog odbora u Sremskim Karlovcima na čelu sa patrijarhom Georgijem Brankovićem, naručena mu je grandiozna istorijska kompozicija – Seoba Srba pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem, dok je od vršačkog Municipija primio porudžbinu za sliku „Vršački triptihon“. Sticajem okolnosti, samo će se ova druga zaista naći na velikoj peštanskoj izložbi, jer umetnikovim viđenjem Velike seobe Srba naručilac nikako nije bio zadovoljan. Naime, patrijarh Georgije Branković od Jovanovića je zatražio da, za potrebe predstavljanja Srbije u Budimpešti, naslika delo koje će pokazati da su Srbi došli na tlo Austrougarske monarhije, ne u zbegu, već kao organizovana vojna celina, i to na poziv samog cara.

Ni patrijarh ni sam umetnik nisu mogli znati da je tako začetu ideju čekala sudbina neizvesna poput sudbina likova na slici predstavljanih, te da ćemo danas njen razvoj i put prepun neizvesnosti moći pratiti kroz makar tri platna – koliko je, sasvim izvesno, Jovanovićevih originalnih „Seoba Srba“.

Istoričar Srđan Božović smatra da je baš ova, u Pančevu „stalno naseljena“ (a u Domu Jevrema Grujića trenutno izložena) verzija „Seobe“, najautentičnija.

– Ova, prvobitna verzija slike, dovršena 1896, prikazuje seobu Srba iz 1690. godine, kada je narod pod pritiskom Turaka krenuo u zbeg sa Kosova, i to baš onako kako ju je umetnik video i najpre „zamislio“ – navodi Božović, kustos Narodnog muzeja u Pančevu. – Ona prikazuje sa jedne strane patrijarha, vojnike, konjanike, dok je na desnoj strani kompozicije prikazan narod, ovce…, dakle, sam zbeg. E ta se „desna strana“ nije dopala naručiocu, te je umetnik naslikao drugu verziju većih dimenzija, ovog puta bez naroda i ovaca, koja je završila u zdanju Karlovačke patrijaršije. Treća verzija je svojevrsna kompilacija prve dve, nešto manjih dimenzija i umetničke vrednosti.

Primivši porudžbinu Paja Jovanović, kao predstavnik akademskog realizma i s idejom da narod predstavi kao metaforu nacionalne politike, slika upravo – narod, ali još nedovršeno platno već trpi kritiku. Zato umetnik menja svoju zamisao.

Paja Jovanović - Seoba Srba, druga verzija

Ženu sa detetom u naručju tako je zamenio ratnik na konju, stado ovaca zamenjuju vojnici, a episkopu Isaiji Đakoviću, koji stoji pored patrijarha Čarnojevića Trećeg, u ruke biva stavljen svitak sa zlatnim carskim pečatom Leopolda Prvog, kojim se srpskom narodu u carevini garantuju privilegije. Jovanović ne uspeva na vreme za veliku izložbu da dovrši „podobnu verziju“ slike, a to monumentalno platno danas krasi salu u kojoj zaseda Sinod Srpske pravoslavne crkve.

Treća verzija, platno koje je Božović opisao kao „kompilaciju“ prva dva, opet nastaje po narudžbini, polovinom Drugog svetskog rata. Poznato je da je beogradska lekarka Darinka Smodlaka poželela da postane deo grandiozne istorijske kompozicije. Nije poznato koliko ju je „učešće u seobi“ koštalo, ali lik žene sa detetom biva opet zamenjen, ovog puta likom pomenute doktorke. Verzije priče o tome gde je i na čijem zidu ova, kao i eventualno četvrta verzija „Seobe Srba“ po Paji Jovanoviću, završila, mnogo su brojnije. Replike čuvenog dela su postale deo enterijera mnogih gospodskih kuća zahvaljujući preduzimljivosti zagrebačkog trgovca umetninama Petra Nikolića koji je otkupio pravo da narednih pola veka umnožava sliku (u tada popularnoj tehnici oleografije).

ODLAZAK PREKO OKEANA

Smatra se da je po završetku rata, 1945. godine, nastao još jedan „original“ po porudžbini bogatog vršačkog trgovca Milenka Čavića koji, uveren da je već čuveno delo zauvek uništeno u vihoru rata, naručuje Jovanoviću potpuno novu sliku po staroj zamisli. Naručilac ovog puta dozvoljava umetniku da ovekoveči svoju ideju od pre prve „cenzure“, a sliku poklanja beogradskoj porodici Mandukić, koja platno nosi preko okeana – u Njujork.

PUTOVANJE SA RUVARCEM

Jovanović je, prihvativši porudžbinu, odmah započeo sa pripremama za rad na slici „Seoba Srba“, otputovao u Sremske Karlovce i sastao se sa patrijarhom Brankovićem. Crkveni sabor mu je, kao konsultanta za istorijske izvore dodelio istoričara arhimandrita Ilariona Ruvarca, sa kojim je putovao po fruškogorskim manastirima, a u prikupljanju građe koristio je i sve druge izvore do kojih je mogao da dođe kako bi što vernije i do detalja predstavio vreme i likove. Posle deset meseci predanog rada, umetnik je bio zadovoljan svojim delom, ali ne i patrijarh.

(Marina Mirković, Večernje Novosti, 3. jul 2016.)